مقالات

در یا درب !؟

 

هر صنف و حرفه ای با پدیده ها و موارد خاصی ارتباط نزدیک دارد و از این جهت این موارد برای افراد شاغل در آن صنف اهمیت می یابد؛ اهمیتی بیشتر از سایر افراد جامعه. برای مثال، فعالان صنف در و پنجره ساز، ارتباط بسیار بیشتری از بقیه مردم با "در" دارند. از این جهت به نظر می رســد که حساسیت خاصی هم نسبت به آن باید داشته باشند، در حالی که می بینیم حتی در نحوه نام بردن آن میان شــاغلان این صنعت اختالف نظر هســت: برخی میگویند: "در" و برخی: درب. واقعا کدام یک از این دو واژه صحیح هستند؟

تفاوت "در" با "درب" یكی از آن مسائلی است كه در آغاز ساده و كم اهمیت به نظر میرسد. اما بســته به نوع نگاه ما به زبان، حكم های متفاوتی درباره آن می توان صادر كرد. شاید پیش خود بگویید که با این رکود، چه کســی به فکر درســت بودن واژه درب یا در اســت. اگر زین پس فقط از واژه "در" استفاده کنیم در فروش ما تاثیر دارد یا قدرت خرید مردم افزایش مییابد؟ ما نیز از همه این مســائل آگاهیم، اما در واقع در این مطلب به بهانه "در" و "درب" میخواهیم تلنگری به خودمان بزنیم. اینکه درب از چه اصالتی برخوردار اســت، مهم نیست، مهم دل مشغولی ما از رواج غلط نویسی گسترده در زبان فارسی است. چندان خوشایند به نظر نمی رسد، افرادی که حرفه اصلی آنها ساخت و تولید "در" است، در نوشتن نام آن دچار خطا باشند.

قدمت استعمال واژه "در"

با بررســی متون ادبی و فرهنگ لغاتی همچون دهخدا، معین، عمید و فرهنگ فارسی پی می بریم که کاربرد واژه "در"، فراوان و بســیار کهن می باشد. در حالی که واژه درب قدمت چندانی ندارد. ضمن اینکه واژه درب در هیچ ترکیبی به کار نرفته است. اصولا معلوم نیست دقیقا چه زمانی و چرا واژه درب به جای کلمه "در" مورد استفاده قرار گرفته است. جالب اینکه واژه درب فقط در زبان نوشتاری به کار می رود و در زبان گفتاری کاربردی ندارد. اما در لغتنامه های فارســی چه معنایی برای درب ذکر شده اســت؟ علی اکبر دهخدا در لغتنامه خود این معانی را برای واژه درب قیدکرده اســت: "در بزرگ کوچه، دروازه کالن، دروازه، مضیق و تنگنای در کوه و جای خشــک کردن خرما". و چنین توضیح می دهد: "به مناسبت دروازه شهر، محله و نواحی داخل شهر در مجاورت هر دروازه به نام همان دروازه نامیده شده است مانند درب ری و درب قزوین". همچنین به یکی از قدیمیترین استعمال های واژه درب اشاره میکند؛ در کتاب تاریخ قم که متعلق به سده جهارم هجری است آمده: "قم را چند راه است و چند درب و چند میدان". روشن است که در این متن نیز درب به معنای دروازه به کار رفته است. بــه همین ترتیب، فرهنگ معین، فرهنگ عمید و فرهنگ فارســی نیز این معانی بــرای واژه درب ذکر کردهاند: " در بزرگ، دروازه، دروازه فراخ و دروازه شهر یا قلعه«.

اما تعریفی که دهخدا از "در" ارائه داده اســت: "آنچه از قطعات تخته یا از صفحات آهن و غیره ســازند مربع مستطیل به قامت آدمی یا خردتر یا بلندتر و به پهنای گزی یا کمتر یا بیشــتر و داخل چهارچوبی به پاشــنه یا لوال نصب کنند و بر مدخل یا مخرج خانه، ســرا، اطاق، راهرو و جز آن کار گذارند تا مانع درآمدن و در رفتن کســی یا چیزی باشد و آن گاهی به دو پاره اســت (به دو لت یا به دو مصراع) و گاه به یک پاره (یک لت، یا یک مصراع) و هر لت بر پاشنه بگردد تا فراز و باز شود یا گشاد و بست آن به وسیله لولا باشد که بدان در را به چهار چوب دوزند".

به نظر می رســد این تعریف با آنچه که در صنعت ما به همراه پنجره ســاخته می شــود کاملا مطابقت دارد. ضمن اینکه همانطور که مشــاهده می کنید لغتنامه نویسان برای تعریف درب از واژه "در" استفاده کرده اند. که این امر خود نشان دهنده اصالت این واژه است. در واقع، در هیچ منبع و مرجعی مجوز استفاده از درب به جای "در" یافت نشد. البته به جز صنایع خودروسازی خودمان (درب خودرو باز است)!! واقعا این "ب" از کجا آمده است؟ چه کسی نخستین بار از درب استفاده کرد؟ معلوم نیست. امــا ظاهرا دو نظریه کلی دربــاره اصالت واژه درب وجود دارد: برخی این واژه را عربی میدانند و بعضی غیر عربی.

از نظر عده ای از محققان، اصل واژه درب عربی اســت و شــاهد آنها نیز استفاده از جمع این کلمه بهصورت دروب، در برخی از متن ها بوده است. این نظریه بیان می کند: "واژه درب که اخیرا در زبان فارســی رایج گردیده عربی است و از کلمه دروازه فارسی گرفته شده است و به همان معنای دروازه در عربی به کار می رود و اســتفاده آن به معنای در، در زبان فارسی کامال غلط می باشد و متاسفانه به علت جهل برخی از زبانشناسان فارسی در دوران اخیر در زبان فارسی رایج گردیده است".

 اما دهخدا اندکی با این نظر مخالفت دارد و می نویســد: " اصل دروب عربی نیســت و عــرب آن را در معنی ابواب به کار برده اســت، لذا مداخل تنگ بلاد روم را نیز دروب گفته اند؛ چون آنها بســان دروازهای بود که بدان منتهی می شد و در این معنی از قدیم استعمال شده".

 اما جالب اینکه هیچکدام از این دو نظریه متفاوت، اســتعمال درب به جای "در" را مجاز نمیدانند.

کاربرد در و درب

اجــازه دهید کاربردهای این دو واژه را نیز بررســی کنیم. در خصــوص واژه "در" به نمونه هــای فراوانی برمی خوریــم، از ترکیبات مختلف گرفته تــا ضرب المثل های قدیمی. ترکیبات بســیار پرکاربردی مانند درگاه، سردر، دردار، دربست، دربازكن، دربه در، بی دروپیكر و غیره، همگی از واژه "در" ترکیب شده اند. همچنین ضرب المثل های بسیاری را می توان یافت که با استفاده از "در" ساخته شده اند؛ مانند: در را از پاشنه در آوردن؛ در دروازه را میتوان بست، دهان مردم را نمی توان بســت؛ خدا در و تخته را خوب به هم جور می‏كند؛ همیشــه در به روی یك پاشنه نمی چرخد؛ هر چه زد به در بسته خورد؛ همه درها به روی او باز است؛ و غیره. این در حالی اســت که وقتی به ســراغ بررســی کاربردهای درب میپردازید، فقط با جمله های انگشت شــمار و نسبتا جدیدی روبه رو می شــوید: درب خودرو باز است؛ لطفا درب را آهسته ببندید؛ تحویل، درب منزل؛ و تولید درب و پنجره. مقایســه کاربرد وســیع و قدیمی "در" در مقایسه با درب، کاملا نشــان می دهد که امروزه درب در معنای اصلی خود به کار نمی رود.

رسمی جلوه دادن متن با استفاده از کلمه درب!

واقعا واژه درب چرا به جای کلمه "در" نشســته اســت؟ با بررسی هایی که انجام دادیم به نظر میرسد در ابتدا برای تفاوت گذاشــتن میان "در" به معنای" آنچه که بر ورودی یک بنا یا مکانی بسته نصب شده است"، با "در" حرف اضافه، درب وارد متون گردیده اســت. شاهد آن هم اینکه شــما هیچگاه در زبان گفتاری کلمه درب به گوشتان نخورده است. ظاهرا در ادامه، استعمال درب به عنوان یک پرستیژ و رسمی نویسی عمومیت بیشتری یافته است.

به هرحال، بر اساس بررسی های انجام شده به این نتیجه رسیدیم که کاربرد واژه درب به جای کلمه "در" قطعا نادرست است. شاید کاربرد کلمه درب توسط صنف ها و حرفه های دیگر به جایی برنخورد، اما به نظر میرسد ما که در عنوان صنعتمان این کلمه آمده است، پسندیده و منطقی نباشد واژهای با هویتی مجهول و غلط را به کار بریم.

 

منبع:

www.panjereh-iranian.com